انداختن اره برقی به جان ریه‌های سیرجان!
چرا درختان این شهر کویری نباید مجاز به بلندتر شدن باشند و با سایه‌سارشان موجب خنکای پیاده‌رو و خیابان گردند؟
سربری درختان در سیرجان سابقه‌ی طولانی دارد. از شهرداران سابق گرفته و خود سازمان پارکهای شهرداری تا کسبه و اداره برق!
اگر قرار باشد درباره کیفیت زندگی در یک شهر کویری صحبت کنیم، یکی از نخستین چیزهایی که باید از آن دفاع کنیم، درخت است. در شهری مثل سیرجان، هر درخت خیابانی فقط یک عنصر تزئینی نیست؛ سرمایه‌ای است که سال‌ها برای کاشت، رشد و نگهداری آن زمان و آب صرف شده و در نهایت به شهروندان سایه، کاهش گردوغبار، تعدیل دما، زیبایی بصری و بخشی از کیفیت هوای شهر را هدیه می‌کند.
پلاک‌گذاری درختان اقدام خوبی بود که زمانی توسط شهرداری سیرجان انجام شد. با این حال، در گوشه‌وکنار شهر صحنه‌هایی دیده می‌شود که آدم را وادار می‌کند از خود بپرسد: چه کسی قرار است از درختان خیابان‌های سیرجان دفاع کند؟
درختی که یک شهروند یا کسبه برای دیده‌شدن تابلوی مغازه‌اش شاخه‌هایش را می‌شکند یا آن را به شکل غیرکارشناسی هرس می‌کند، فقط یک «مانع تبلیغاتی» نیست. درخت متعلق به فضای عمومی شهر است.
جالب اینکه این موضوع حتا در گزارش‌های منتشرشده درباره وضعیت فضای سبز سیرجان نیز صراحتاً مطرح شده است. یک بار مدیرعامل وقت سازمان سیما و منظر شهرداری سیرجان گفته بود: یکی از چالش‌های اصلی، قطع خودسرانه درختان توسط برخی شهروندان و مغازه‌داران برای دیده‌شدن تابلوها است و مواردی از هرس، شکستن شاخه و حتی قطع درخت گزارش شده است.
پس مسئله نه یک گلایه خیالی است و نه موضوعی که تازه کشف شده باشد.
خود مدیریت فضای سبز شهر هم از وجود این معضل خبر دارد.
سؤال اینجاست: پس بعد از اطلاع، چه اتفاقی افتاده است؟
درخت، رقیب تابلوی مغازه نیست!
یکی از عجیب‌ترین رفتارهای شهری این است که گاهی صاحب یک کسب‌وکار تصور می‌کند درخت مقابل مغازه، رقیب تابلوی اوست! تابلو باید دیده شود؛ قبول. اما آیا تنها راه حلش این است که تاج درخت را بزنیم؟
اگر هر صاحب مغازه‌ای مجاز باشد هر شاخه‌ای را که مانع دیده‌شدن تابلویش شده، قطع کند، نتیجه چه خواهد شد؟
یک خیابان با ردیفی از درختان سالم تحویل گرفته‌ایم و چند سال بعد، با ردیفی از تنه‌های کج، تاج‌های ناقص و درختانی مواجه می‌شویم که هر کدام یک طرفشان بریده شده است.
این دیگر هرس نیست؛ مثله‌کردن تدریجی فضای سبز شهری است.
تابلوی یک مغازه را می‌توان جابه‌جا کرد. می‌توان اندازه‌اش را اصلاح کرد. می‌توان طراحی نما را تغییر داد. اما درختی که با یک اره از بین رفت، با نصب یک تابلوی جدید دوباره سبز نمی‌شود.
بنابراین جای خالی یک پلیس فضای سبز در شهرداری مثل پلیس ساختمان احساس می‌شود. هرچند خبری از فعالیت خود پلیس ساختمانی هم در سیرجان نیست چه برسد به این آرزوها در فضای سبز شهری!
اداره برق ، روی دیگر ماجرا
شهرداری باید یک مطالبه جدی‌تر را هم از دستگاه‌های خدمات‌رسان مطرح کند. گاهی شاخه‌های درخت با سیم‌های برق تداخل پیدا می‌کنند و برای رفع مزاحمت، عملیات هرس انجام می‌شود.
اصل موضوع قابل درک است: ایمنی شبکه برق شوخی‌بردار نیست. اما مساله اینجاست که «رفع خطر» نباید تبدیل شود به هرس بی‌قاعده و غیرعلمی. اگر شاخه‌ای به سیم برق نزدیک شده، باید کار را به متخصص سپرد. باید مشخص باشد: کدام شاخه باید حذف شود؟ چه میزان از تاج درخت باید باقی بماند؟ درخت چه زمانی هرس شود؟ برش در چه نقطه‌ای انجام شود؟ چگونه از زخم‌های بزرگ و آسیب به تنه جلوگیری شود؟ آیا می‌توان با جابه‌جایی یا اصلاح شبکه، مشکل را برای همیشه حل کرد؟ اینها مسائل فنی‌اند.
درخت را نباید با منطق سیم‌کشی برق هرس کرد و بدتر آنکه بدهی پیمانکاری غیرمتخصص سر درخت را به فجیع ترین شکل ممکن بزند! همان‌طور که نمی‌توان شبکه برق را با منطق باغبانی مدیریت کرد. راه درست، همکاری تخصصی میان اداره برق و سازمان فضای سبز است.
قانون تکلیف را روشن کرده است
این بخش مهم است، چون گاهی تصور می‌شود درخت خیابان چون جلوی مغازه یا ملک کسی قرار گرفته، مالک یا شهروند می‌تواند درباره آن تصمیم بگیرد. چنین نیست.
طبق مقررات مربوط به حفظ و گسترش فضای سبز شهری، قطع درختان در معابر و فضاهای مشمول قانون بدون مجوز شهرداری ممنوع است. حتا دستگاه‌های خدمات‌رسانی مانند برق، آب، گاز و مخابرات نیز در مواردی که عملیاتشان مستلزم قطع یا تخریب فضای سبز باشد، باید مجوز لازم را از کمیسیون مربوط دریافت کنند.
حتی در مقررات مربوط به درخواست‌های هرس، سربرداری، قطع و جابه‌جایی نیز اصل بر بررسی و مجوز کارشناسی است، نه اینکه هر کس خودش تصمیم بگیرد و اره به دست بگیرد.
از طرف دیگر، نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه نیز درباره قطع غیرمجاز درختان معابر، مسئولیت قانونی ناشی از این اقدام را مورد تأکید قرار داده است. بنابراین مساله فقط یک توصیه اخلاقی نیست.
درخت خیابان، ملک شخصیِ صاحب مغازه نیست.
خطاب ما به سازمان سیما، منظر و فضای سبز است: اگر قانون وجود دارد، نظارت کجاست؟
اگر قطع خودسرانه ممنوع است، بازدارندگی کجاست؟
اگر برای هر درخت اطلاعاتی مانند نوع، ارتفاع، وضعیت تنه و محل آن ثبت شده و حتی مسیرهای شهری برای پایش درختان شناسایی شده‌اند - موضوعی که مدیرعامل سازمان سیما و منظر سیرجان نیز از آن سخن گفته - چرا نباید همین بانک اطلاعاتی به ابزار نظارت مستمر تبدیل شود؟ شهرداری نمی‌تواند فقط زمانی که درخت سقوط کرد یا شهروندی عکس آن را در فضای مجازی منتشر کرد، متوجه وضعیت درختان شود. درخت باید پیش از آسیب پایش شود.
یک گزارش تازه محلی درباره سقوط شاخه در بلوار قاآنی سیرجان نیز بر ضرورت پایش دوره‌ای، هرس اصولی و ارزیابی سلامت درختان تأکید کرده است. این یعنی ما دو مشکل متفاوت داریم که نباید با هم اشتباه گرفته شوند: از یک طرف، هرس و قطع خودسرانه؛
از طرف دیگر، هرس و نگهداری غیراصولی.
هر دو در نهایت به یک جا می‌رسند: آسیب به سرمایه سبز شهر. چرا باید منتظر بمانیم تا درخت کاملاً نابود شود؟
بدترین نگاه به فضای سبز این است که فقط وقتی یک درخت افتاد، خشک شد یا قطع شد، درباره آن صحبت کنیم. درخت شهری موجود زنده است. ممکن است امروز فقط چند شاخه آن شکسته باشد. فردا بخشی از تاجش خشک شود. پس‌فردا به علت برش‌های نامناسب، ساختار طبیعی تاجش از بین برود. چند سال بعد هم شهروندان بگویند: «این درخت خودش خشک شد!» نه.
گاهی درخت خودش خشک نمی‌شود؛ ما آرام‌آرام آن را از بین می‌بریم.
سیرجان بیش از بسیاری از شهرها به درخت نیاز دارد. سیرجان در منطقه‌ای با اقلیم خشک و کم‌آب قرار گرفته است. در چنین شهری، نگهداری از درخت موجود باید جدی‌تر از توسعه نمایشی فضای سبز باشد.
کاشتن یک نهال برای عکس گرفتن و افتتاح پروژه کار سختی نیست. سخت، زنده نگه‌داشتن همان نهال برای ۲۰ سال آینده است. درخت بالغی که امروز در خیابان قرار دارد، سرمایه‌ای است که سال‌ها برای رسیدن به این اندازه زمان برده است.
بنابراین وقتی یک درخت بالغ به خاطر تابلو مغازه، پارک خودرو، توسعه پیاده‌رو، عملیات تأسیسات یا هرس اشتباه آسیب می‌بیند، نمی‌توان با گفتن «بعداً یک نهال می‌کاریم» مسئله را حل‌شده دانست. یک نهال یک‌متری جای یک درخت چندمتری بالغ را نمی‌گیرد. شهرداری نباید فقط متولی کاشت درخت باشد؛ باید مدافع درخت هم باشد. ممکن است همزمان با کاشت صدها نهال، ده‌ها درخت بالغ بر اثر تخلف شهروندان، هرس غیراصولی یا عملیات دستگاه‌های خدماتی آسیب ببینند. در این صورت، ما با یک دست می‌کاریم و با دست دیگر از دست می‌دهیم.
طبق گزارش منتشرشده از مدیریت فضای سبز سیرجان، این شهر حدود ۱۵۰ هزار اصله درخت در پارک‌ها، معابر و مناطق جنگلی دارد و حتی برای درختان و مسیرهای شهری اطلاعات تفصیلی تهیه شده است.
اگر چنین بانک اطلاعاتی‌ای وجود دارد، قدم بعدی باید روشن باشد:
برای هر درخت، شناسنامه باید به معنای واقعی کلمه به «برنامه نگهداری» تبدیل شود.
پیشنهاد مشخص به شهرداری سیرجان
این موضوع می‌تواند از یک گلایه عمومی به یک طرح عملی تبدیل شود:
۱. ایجاد سامانه گزارش قطع و هرس غیرمجاز
هر شهروند بتواند عکس، نشانی و زمان مشاهده تخلف را ارسال کند.
2. تشکیل تیم مشترک شهرداری و اداره برق. هرجا سیم برق با تاج درخت تداخل داشت، هرس با تأیید کارشناس فضای سبز انجام شود.
۴. ممنوعیت هرس توسط افراد غیرمتخصص. هرس درخت خیابانی نباید به کارگر ساده، مغازه‌دار یا فرد فاقد تخصص سپرده شود.
۵. برخورد واقعی با مغازه‌دار متخلف. تابلو نباید مجوز قطع شاخه باشد. اگر تابلو دیده نمی‌شود، تابلو باید اصلاح شود، نه درخت.
۶. انتشار گزارش عملکرد: سازمان فضای سبز می‌تواند هر سه ماه اعلام کند:
۷. پایش دوره‌ای درختان معابر خصوصاً درختان قدیمی و درختانی که در کنار سیم‌های برق قرار دارند.
۸. تعیین دستورالعمل مشترک با اداره برق تا مأموریت «رفع خطر سیم برق» به «قطع بخش بزرگی از تاج درخت» تبدیل نشود.
و یک سؤال آخر؛ شاید مهم‌ترین سؤال: شهرداری سیرجان، سازمان سیما، منظر و فضای سبز شهری؛ اگر شما از درختان شهر دفاع نکنید، چه کسی باید دفاع کند؟
مغازه‌داری که تابلوش پشت درخت است، طبیعتاً به منافع کسب‌وکار خودش فکر می‌کند.
اداره‌ای که سیم برقش با شاخه برخورد دارد، طبیعتاً به ایمنی شبکه خودش فکر می‌کند.
راننده‌ای که سایه درخت برایش مزاحمت ایجاد کرده، به پارک خودرویش فکر می‌کند.
اما چه کسی باید به مصلحت خود درخت و منافع عمومی شهر فکر کند؟
این دقیقاً همان جایی است که فلسفه وجودی سازمان فضای سبز معنا پیدا می‌کند. شما نباید فقط متولی آبیاری و کاشت باشید. باید نگهبان درختان شهر هم باشید.
سیرجان درخت اضافی ندارد که بتوانیم به‌راحتی از کنار قطع و تخریب آنها بگذریم. درختان این شهر بخشی از سرمایه عمومی‌اند؛ سرمایه‌ای که برای رشدشان سال‌ها زمان لازم است، اما برای نابودی‌شان گاهی چند دقیقه اره‌برقی کافی است.
پس خطاب به شهرداری و سازمان پارک‌ها و فضای سبز سیرجان باید صریح گفت: دست روی دست گذاشتن در برابر قطع خودسرانه، هرس‌های سلیقه‌ای و آسیب‌های غیراصولی به درختان، فقط بی‌تفاوتی نسبت به چند اصله درخت نیست؛ بی‌تفاوتی نسبت به ریه‌های شهر است.